Gaýtadan dikeldilýän energiýa üçin batareýa saklanyşy, gün we ýel ýaly çeşmelerden emele gelen elektrik energiýasyny alýar, batareýa öýjükleriniň içinde himiki görnüşde saklaýar we isleg üpjünçilikden ýokary bolanda ony tora iberýär. Ulgam, gözenegiň şertlerine gözegçilik etmek we energiýa bahalaryna, talap görnüşlerine we täzelenip bilýän nesil elýeterliligine esaslanyp zarýad beriş we zarýad beriş sikllerini optimallaşdyrmak üçin akylly programma üpjünçiligini ulanýar.
Batareýany saklaýyş ulgamlarynyň esasy komponentleri
Ut - göwrümli batareýa energiýa saklaýyş ulgamy, energiýa akymyny dolandyrmak üçin bilelikde işleýän alty sany özara baglanyşykly komponentlerden durýar.
Batareýa modullary ulgamyň ýüregini emele getirýär. Bu modullarda müňlerçe aýry öýjükler - bar, adatça litiý demir fosfat (LFP) ýa-da nikel marganes kobalt (NMC) himiýa -. Her raf dizaýna baglylykda 50-den 100-e çenli modul saklap biler. Modullar elektrik energiýasyny himiki potensial hökmünde saklaýar, zarýad bermek we zarýad bermek siklleri wagtynda elektronlar anod bilen katodyň arasynda elektrolit arkaly hereket edýär.
Batareýany dolandyrmak ulgamy her modulyň saglygyna we howpsuzlygyna hakyky wagtda gözegçilik edýär. Müňlerçe ölçeg nokatlarynda naprýa .eniýe, tok, temperatura we zarýad ýagdaýy ýaly parametrleri yzarlaýar. Haçan-da temperaturanyň ýokarlanmagy ýa-da naprýa .eniýe gabat gelmezligi {{3} an anomaliýalar peýda bolanda, ulgam kaskad şowsuzlygynyň öňüni almak üçin täsir eden modullary millisekuntda izolirläp biler.
Kuwwat öwrüliş ulgamlary DC we AC elektrik togunyň üýtgemegine gözegçilik edýär. Gün panelleri ýaly täzelenýän çeşmeler DC güýjüni döredýär, set bolsa AC-de işleýär. Bu ulgamlardaky inwertorlar, tora zyňylanda DC-ni AC-e öwürýär, düzedijiler bolsa elektrik energiýasyndan ýa-da ýel turbinalaryndan zarýad alanda AC-ni DC-e öwürýär. Döwrebap inwertorlar, öwrülişik wagtynda energiýa ýitgilerini azaldyp, 98% -den ýokary netijelilik derejesinde işleýär.
Malylylyk dolandyryş ulgamy iň amatly iş temperaturasyny 15 dereje bilen 35 dereje aralygynda saklaýar. Batareýanyň öndürijiligi bu aralykdan çalt peselýär we aşa temperatura garramagy çaltlaşdyrýar. Ulgam, suwuklygy sowatmak, kondisioner ýa-da temperature {4} phase fazany üýtgetmek üçin materiallary ulanýar, umumy energiýa sarp edişiniň takmynan 2-5% sarp edýär.
Energiýa dolandyryş programma üpjünçiligi ähli komponentleri utgaşdyrýar we energiýa ugratmagy barada hakyky - wagt karar berýär. Algoritmleri we bazar maglumatlaryny ulanyp, haçan zarýad bermelidigini (adatça pes - isleg wagtynda, gaýtadan dikeldilýän nesil bilen pes - baha döwürleri) we haçan çykaryljakdygyny (iň ýokary isleg we ýokary bahalar wagtynda) kesgitleýär. Ösen ulgamlar, islegiň görnüşlerini we täzelenip boljak nesil çaklamalaryny çaklamak, toruň durnuklylygyny saklamak bilen girdejini optimizirlemek üçin maşyn öwrenmegi ulanýarlar.
Ippingük daşaýan konteýner, maksat - gurlan gurluş, ýa-da gaýtadan işlenen bina - fiziki berkitme enjamlary howadan goraýar we ýangyn howpsuzlygy standartlaryna laýyk gelýär. Bu berkitmeler, ýerleşişine baglylykda aşa temperatura, çyglylyk we seýsmiki işjeňlik üçin bahalandyrylýar.
Energiýa ulgamyň üsti bilen nähili hereket edýär
Zarýad beriş prosesi täzelenip bilýän nesil derrew islegden ýokary bolanda ýa-da elektrik energiýasynyň bahasy çäkden aşak düşende başlaýar. Gün panelleri, gündizine elektrik energiýasyna bolan isleg ortaça bolup, artykmaç energiýa döredýär. Ulgamyň inwertorlary, bir öwrülişik ädiminden gaça durup, netijeliligini 96-98% ýokarlandyryp,- ýerleşýän gurnamalarda batareýa zarýad bermek üçin bu DC gün energiýasyny göni DC-e öwürýär.
Zarýad berlende litiý ionlary katoddan elektrolitden anoda geçýär we energiýany himiki potensial hökmünde saklaýar. 4 sagatlyk kuwwatlylygy (240 MWt) doly kuwwatly 60 MWt batareýa ulgamy, takmynan 24,000 öýi dört sagatlap işletmek üçin ýeterlik elektrik energiýasyny saklar, ýöne hakyky iş gözenegiň zerurlyklaryna görä üýtgeýär.
Zyňmak prosesi bu akymy tersine edýär. Islegiň iň ýokary derejesi - adatça gün öndürýän wagty agşam, ýöne öý hojalygy elektrik energiýasynyň sarp edilişini ýokarlandyrýar - batareýa saklanýan energiýany goýberýär. Lityum ionlary anoddan katoda gaýdyp, inwertorlaryň AC güýjine laýyk gelýän gözenegiň spesifikasiýalaryna öwrülýän elektrik toguny döredýär. Garaşylýan ýerden doly elektrik toguna çenli jogap wagty 4-den 20 millisekunt alýar, tebigy gaz öndürýän zawodlar üçin 10-20 minut bilen deňeşdirilende.
Akymyň çuňlugy batareýanyň ömrüne ep-esli täsir edýär. 0% -den 100% -e däl-de, 20% bilen 80% aralygyndaky batareýany işletmek, onuň aýlaw möhletini takmynan 4000-den 8000-e çenli iki esse köpeldip biler. Bu - ykdysady söwdany döredýär: pes tigir sürmek batareýany has uzak saklaýar, ýöne energiýa arbitra fromyndan gelýän girdejini azaldýar.
Tegelek - syýahat netijeliligi - alnan energiýanyň saklanylýan energiýa bolan gatnaşygy {{2} modern häzirki litiý {{9} ion ulgamlary üçin ortaça 85 - 95%. 100 MWt saklaýan ulgam, 10 MWt tapawut öwrülişiň netijesizligi, öz-özüni akdyrmak we sowatmak talaplary sebäpli 90 MWt tora gaýdyp biler. Bu netijelilik zarýad / çykaryş nyrhlaryna baglylykda üýtgeýär, haýal nyrhlar köplenç has ýokary netijelilige ýetýär.
Üç {{0} ier derejeli baha çarçuwasy
Batareýany saklamak, üç dürli iş derejesine baha berýär, hersi dürli set zerurlyklaryna hyzmat edýär we dürli girdeji akymlaryny döredýär.
Derrew jogap hyzmatlarymillisekuntda birnäçe minutlap işleýär. Quygylygy kadalaşdyrmak, AC ýygylygyny 60 Hz (käbir ýurtlarda 50 Hz) saklamak üçin derrew sanjym ýa-da siňdirmek arkaly gözenegiň durnuklylygyny saklaýar. Uly generator awtonom görnüşde syýahat edeninde, gözenegiň ýygylygy peselýär; batareýalar ýygylygyň peselmegini tussag etmek üçin 200 millisekuntdan soň jogap berip bilerler. Bu hyzmat taryhda premium bahalara buýruk berdi {{6} ter batareýalary Hornsdeil Energetika Goraghanasynyň 2017-nji ýylda işe girizilenden birnäçe aýyň içinde Awstraliýanyň ýygylyk gözegçilik bazarynyň 55% -ini eýeledi, ýöne has köp ammar bazara girensoň bahalar peseldi.
Potensial we ygtybarlylyk hyzmatlarygündelik sikllerde her sagat işleýär. Energiýa arbitra .y pes we ýokary - talap döwürleriniň arasyndaky baha tapawudyny ulanýar. Kaliforniýada lomaý elektrik energiýasynyň bahasy güneşli bahar günortanlarynda (gün öndürýän bazara suw basanda) negatiwden agşam iň ýokary wagtynda 100 MWt-dan ýokary bolýar. Arzan günortan gün energiýasyny saklaýan we sagat 7-de satýan batareýa ep-esli aralyk döredip biler. Çeşmeleriň ýeterlikligi {{7} gr gözenegiň iň ýokary islegi kanagatlandyrmak ukyby {{8} another başga bir girdeji çeşmesini görkezýär. Grid operatorlary her ýylda iň ýokary 100-200 talap wagtynda elýeterliligi kepillendirýän çeşmelere kuwwat töleglerini töleýärler.
Infrastrukturany optimizasiýa hyzmatlaryköp - ýyl möhletlerine möwsümleýin baha beriň. Geçirijini täzelemegi yza süýşürmek, täze elektrik liniýalaryny gurmak däl-de, saklanýan energiýa bilen artýan islegi kanagatlandyrmak bilen gymmat infrastruktura maýa goýumlaryny gijikdirýär. Torlary täzelemegiň bahasy 50 {{8} million 100 million boljak ýerlerde, batareýany saklamak üçin 20-30 million dollar gurmak ykdysady taýdan özüne çekiji bolýar. Täzelenip boljak integrasiýa goldawy, gözenegiň kuwwatyndan ýokary boljak ýel we gün öndürişiniň azalmagyny azaldar. Tehas soňky ýyllarda potensial ýel öndürmegiň 5% -den gowragyny azaltdy; strategiki taýdan ýerleşdirilen ammar, başgaça sarp edilen energiýany alyp biler.
Bu derejeli gurluş, näme üçin batareýa taslamalarynyň bir girdeji akymyna seýrek bil baglaýandygyny düşündirýär. Üstünlikli taslamalar, maýa goýumlaryndan kabul ederlikli girdeji gazanmak üçin bir wagtyň özünde energy {2} energiýa arbitra, y, ýygylygy sazlamak we kuwwat hyzmatlaryny satmak üçin köp sanly teklipleri jemleýär.
Özbaşdak vs. Co - Locationerleşýän konfigurasiýalar
Batareýalaryň täzelenip bilýän nesil bilen deňeşdirilende fiziki we ykdysady aýratynlyklary bolan iki sany aýratyn iş modelini döredýär.
Özbaşdak batareýa ulgamlary, islendik nesil çeşmesinden garaşsyz, geçiriş ýa-da paýlaýyş podstansiýalarynda göni tora birikýär. Olar {{1} gr gözenek garyndysyndan zarýad alýarlar, bu ýangyç, ýadro we täzelenip bilýän - bolup biler we gözenegiň zerurlyklarynyň islendik kombinasiýasy üçin yzyna gaýtarylýar. Bu ulgamlar iň ýokary iş çeýeligini hödürleýärler, sebäbi belli bir täzelenip bilýän zawodyň aralyk önümi bilen baglanyşykly däl. Tehas ABŞ-da 5 GW-dan gowrak özbaşdak ulgamlaryň ýerleşdirilmegine ýolbaşçylyk edýär, olary esasan ýygylygy sazlamak we iň ýokary kuwwatlylygy üçin ulanýar.
Özbaşdak ulgamlaryň ýetmezçiligi, AC - DC - AC öwrüliş yzygiderliligini talap etmegidir. Grid AC güýji batareýany güýçlendirmek üçin DC-e öwrülýär, soň bolsa zarýad üçin AC-a öwrülýär. Her öwrülişik basgançagy takmynan 2 - 3% netijeliligini ýitirýär, netijede tegelek - syýahat netijeliligi 85-90% bolýar. Mundan başga-da, özbaşdak ulgamlar bilelikde ýerleşýän taslamalar ýaly täzelenip bilýän energiýa höweslerine laýyk däl.
Co - ýerleşýän ulgamlar, köplenç gün fermalarynda täzelenip boljak nesil {{1} to gönüden-göni batareýalary gurýarlar. Bu konfigurasiýalar iki görnüşde bolýar. DC - birikdirilen ulgamlar batareýalary inwertordan öň göni gün panellerine birikdirýär, bu bolsa gün DC güýjüne batareýalary hiç hili AC öwrülmezden zarýad bermäge mümkinçilik berýär. Singleeke - öwrüliş çemeleşmesi 96 - 98% tegelek - syýahat netijeliligini gazanýar. AC birikdirilen ulgamlar, gün inwertoryndan soň batareýalary aýratyn elektrik elektronikasy arkaly birleşdirýär, bar bolan gün stansiýalaryna gaýtadan işlemegi aňsatlaşdyrýar, ýöne goşmaça öwrülişik ädimini talap edýär.
Co - ýerleşýän ulgamlar täzelenip bilýän nesli birnäçe usul bilen optimallaşdyrýar. Bulutlaryň geçmegi, gözenegiň elektrik üpjünçiligini durnuklaşdyrmak arkaly ýüze çykýan üýtgemeleri tekizleýär. Täzelenip bilýän nesli ýokary - baha sagadyna geçirýärler, günortan gün önümçiliginiň iň ýokary derejesine ýetýän, ýöne agşam iň ýokary talap edilýän "ördek egrisi" meselesini çözýärler. Tor bilen üpjünçilik döwründe çäklendirilen täzelenip boljak nesli ele alýarlar. Newadadaky 690 MWt Gemini Solar Plus Saklaýyş taslamasy, 380 MWt / 1416 MWt batareýa kuwwaty bilen jübütleşýär we gün ýaşandan soň hem tora berk kuwwat bermäge mümkinçilik berýär.
Co - ýerleşýän ulgamlaryň esasy çäklendirmesi zarýad beriş çeşmelerinde we wagtynda çeýeligi peseldýär. Demirgazyk howadaky gün - plus - saklaýyş ulgamy, gün önümçiligi az bolanda gyş agşamlary işsiz oturyp biler, özbaşdak batareýanyň tordan zarýad bermek arkaly berip biljek hyzmatlaryny berip bilmez.
Hakyky - Dünýä öndürijilik maglumatlary
Kaliforniýadaky “Moss Landing Energy Storage Facility”, - göwrümli ammaryň iş ýüzünde nähili işleýändigini görkezýän anyk öndürijilik ölçegleri bilen üpjün edýär. 750 MWt kuwwatlylygy we 3000 MWt energiýa saklaýjy desga 2025-nji ýyla çenli dünýädäki iň uly batareýa enjamlaryndan biridir.
Desga iki sany ýanaşyk ulgamdan ybarat {{0} ist Vistranyň 750 MWt ulgamyndan, üýtgedilen tebigy gaz turbina zalynda LG Energy Solution TR1300 batareýa raflaryny we PG & E-iň 182.5 MWt Tesla Megapack gurnamasy. Iki ulgam hem Kaliforniýanyň lomaý elektrik bazarlaryna gatnaşýar, ilkinji nobatda energiýa arbitra andyny we goşmaça hyzmatlary hödürleýär.
Adaty tomusky iş wagtynda, lomaý bahalar 20-40 $ / MWt-a düşende ýa-da käwagt negatiw bolanda batareýalar günortan günüň aşa köp bolmagy wagtynda zarýad alýarlar. Agşam çykarylyşy Günüň azalmagy bilen 4-5 PM töwereginde başlaýar, ýöne isleg ýokarlanýar, ýylylyk tolkunlary wagtynda lomaý bahalar 80-150 $ / MWt. Bu kazyýet sikli, bazar şertlerine baglylykda her MWt üçin 20,000-100,000 dollar girdeji gazanýar, emma bahalaryň üýtgemegi çaklamalary näbellidir.
2022-nji ýylyň sentýabr aýynda Kaliforniýa togtadylmagynyň öňüni alanda desganyň ses tizligi möhüm ähmiýete eýe boldy. “Moss Landing” -i öz içine alýan batareýany saklaýyş ulgamlary, - noldan 10 minutyň içinde doly zarýad alýar we 5 PM iň ýokary derejesine ýetmek üçin 3,3 GW kuwwat berýär. {{8} start başlamak üçin birnäçe sagat talap edýän ýylylyk generatorlary üçin çalt jogap beriş häsiýeti {{7} gr gözenegiň çökmeginiň öňüni aldy.
Amal kynçylyklary ir ýüze çykdy. 2021-nji ýylyň sentýabr aýynda aşa gyzgyn hadysa, 300 MWt 1-nji tapgyra ulgamyň derňewine mejbur boldy. 2025-nji ýylyň ýanwar aýynda giňeldilen desgadaky ýangyn ep-esli kuwwaty zaýalady we howpsuzlyk aladalaryny ýokarlandyrdy, bu bolsa Kaliforniýanyň batareýa flotunda ýangyna garşy talaplaryň güýçlendirilmegine sebäp boldy. Bu hadysalar Vistra 400 million dollar sarp etdi we - göwrümli ammar peýdasyna garamazdan hakyky tehniki we maliýe töwekgelçiliklerine sezewar bolýandygyny görkezmek bilen gijikdirildi.
Günorta Awstraliýadaky Hornsdeil elektrik goraghanasy energiýa arbitra .yna däl-de, gözenegiň durnuklylyk hyzmatlaryna gönükdirilen gapma-garşylykly mysal hödürleýär. 150 MWt / 193.5 MWh ulgam, sinhron generatorlaryň agdyklyk edýän bazarynda ýygylyga gözegçilik we goşmaça hyzmatlary üpjün edýär. Işleýän ilkinji ýylynda, batareýa ýygy-ýygydan gözegçilik goşmaça hyzmatlar bazarynyň 55% -ini häzirki generatorlary bahasyna we tizligine peseldip aldy.
Hornsdeýliň ykdysady maglumatlary her ýylda takmynan 15-25 million AUD ýygylygy gözegçilik girdejisini, 5-10 million AUD energiýa arbitra fromyndan goşmaça girdeji görkezýär. Ulgam gurmak üçin 90 million AUD sarp etdi (takmynan 65 million dollar), bu çykdajylaryň öwezini dolmazdan 4-6 ýyl öň öwezini dolmagyň möhletini teklip edýär. Şeýle-de bolsa, has köp batareýanyň bazara girmegi bilen ýygylyga gözegçilik bahalarynyň peselmegi geljekdäki girdejililigine howp salýar we ammarlaryň ulalmagy bilen ykdysady girdejileri saklamagyň kynlygyny görkezýär.
Ykdysadyýet: Näme üçin çykdajylar azalýar?
Elektrik ulaglary pudagynda önümçilik masştabynyň we esasy materiallaryň harytlaşdyrylmagynyň netijesinde batareýany saklamagyň ykdysadyýeti soňky on ýylda düýpgöter özgerdi.
Amerikanyň Arassa Energetika Assosiasiýasynyň maglumatlaryna görä, litiý {{0} ion ion akkumulýator paketiniň bahasy 2013-nji we 2023-nji ýyllar aralygynda 780 $ / kWt sagatda 139 $ / kWt sagatda 82% aşaklady. 2024-nji ýylda Hytaýyň önümçiliginiň aşa köp bolmagy we güýçli bäsdeşlik sebäpli bahalar ýene 20% aşaklady. “BloombergNEF” 2030-njy ýyla çenli batareýa konteýneriniň bahasy 100 $ / kWt-dan aşak düşüp biler, käbir analitikler 2030-njy ýyllaryň başynda 75 $ / kWt sagatda ýetip boljakdygyny çaklaýarlar.
Bu çykdajylary azaltmak gaýtadan dikeldilýän energiýanyň ykdysadyýetini düýpgöter üýtgedýär. 780 $ / kWt sagatda 100 MWt / 400 MWt batareýa ulgamy 312 million dollar bolup, batareýanyň zaýalanmagy sebäpli kapital çykdajylaryny öwezini dolmak üçin 15 - 20 ýyl girdeji talap edýär. 139 $ / kWt sagatda şol bir ulgamyň bahasy 56 million dollar, 6-10 ýylda gazanyp bolýar. Göz öňünde tutulan 75 / kWt sagatda çykdajy 30 million dollara çenli azalýar we zyňyndy çykdajylaryny göz öňünde tutmazdan ozal tebigy gaz öndürýän zawodlar bilen ammar ykdysady taýdan bäsdeşlik edýär.
Batareýa öýjüklerinden has ýokary gurnama çykdajylary, taslama bahasyna takmynan 30 - 50% goşýar. Öýjükler üçin 150 $ / kWt sagatda peýdaly - göwrümli taslama inwertorlary, sowadyş ulgamlaryny, sahypany taýýarlamagy, gözenegiň özara baglanyşygyny we in engineeringenerçiligini goşandan soň gurlan umumy bahasy 200 {{7} 5 225 / kWt sagada ýetip biler. Ulgamyň bu balans çykdajylary, umumy çykdajylaryň aňsatlyk bilen düşüp bilmejek aşagyny döredip, öýjük çykdajylaryndan has haýal azalýar.
Batareýany saklamak üçin iş çykdajylary, tehniki hyzmat, ätiýaçlandyryş we set birikdiriş tölegleri üçin $ 5 - 15 / kW {{2} run işleýär, üstesine-de - ömrüň ahyryna çenli şowsuz bolan komponentleri çalyşmak üçin çykdajylar. Inwertorlar, adatça, 10 {{8} years 12 ýyldan soň çalşylmagyny talap edýärler, köpeltmek tölegleri zaýalanmak üçin ýitirilen kuwwaty çalyşýar we ýylylyk dolandyryş ulgamlary döwürleýin hyzmat etmeli. Bu çykdajylary öz içine almak bilen, aýlaw ýygylygyna we çuňlugyna baglylykda energiýa arbitra applications programmalary üçin öndürilen energiýa üçin deň derejeli energiýa bahasy 120-200 $ / MWt aralygyndadyr.
Girdeji potensialy ýerleşişi we ulanylyşy boýunça düýpgöter üýtgeýär. Ak- iň ýokary döwür - aralygyndaky ýokary bahaly üýtgäp durýan bazarlar, Kaliforniýa, Tehas, ABŞ-nyň käbir demirgazyk-gündogar ştatlary {{5} better has gowy kazyýet mümkinçiliklerini hödürleýär. Renewokary täzelenip bilýän aralyklar, ammar girdejili çözüp bilýän çäklendirmeler bilen ýüzbe-ýüz bolýar. Garrylyk infrastrukturasy bolan bazarlar geçiriş täzelenmelerini yza süýşürmek ukybyna baha berýär. Tehasyň oba ýerlerinde her ýyl 25,000 $ / MWt gazanýan batareýa gurnamak, Kaliforniýanyň her ýyl 75,000 $ / MWt gazanýan çäkli şäherlerinden has tapawutly ykdysadyýete duçar bolýar.
Çykýan çykdajy traýektoriýasy gyzykly dinamika döredýär: ammar ýerleşdirmek üçin garaşmak az çykdajylary aňladýar, şeýle hem girdeji ýygnamagy gijikdirýär we bäsdeşlere iň ýokary {{0} value baha mümkinçiliklerini ele almaga mümkinçilik berýär. 2015-2018-nji ýyllardaky irki taslamalar ýokary bahalar töledi, ýöne amatly şertnamalary üpjün etdi. Häzirki wagtda ýerleşdirýän taslamalar has az çykdajy töleýärler, ýöne has köp bäsdeşlik we hyzmatlary üçin bazar bahalarynyň arzanlamagy bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar.
Dowamlylygy: Dört - Sagat çäklendirmesi
Häzirki batareýany saklaýyş ulgamlary, esasan, himiýa, ykdysadyýet we gözenegiň zerurlyklary bilen çäklendirilen 2-4 sagatlyk zarýad dowamlylygyny ulanýarlar.
4 - sagat standarty gündelik ýük egrileriniň - elektrik isleginiň gündelik nusgasynyň derňewinden ýüze çykdy. Torlaryň köpüsi, gijeki islegiň peselmegi bilen günortan we agşam agşam 3-6 sagatlap iň ýokary islegi başdan geçirýärler. 4 sagatlyk batareýa, günüň elýeterliligi bilen talap görnüşleriniň arasyndaky gündelik laýyk gelmezligi çözüp, günortan gün öndürmegini saklap we agşam iň ýokary derejesine çykaryp biler.
Bu dowamlylyk ykdysady taýdan manyly, sebäbi energiýa (MWt) bilen energiýa (MWh) üçin tereziler başgaça. Kuwwat - baglanyşykly çykdajylar {{2} ver inwertorlar, set birikmesi, sahypany taýýarlamak {{3} short gysga - dowamlylyk ulgamlarynda agdyklyk edýär. Energiýa - baglanyşykly çykdajylar - batareýa öýjükleri {{8} longer has uzak dowam edýär. Lityum {{10} ion üçin ykdysady süýji ýer häzirki wagtda 4-6 sagatda, iki çykdajy komponentiniň deňagramlylygy bar.
4 sagadyň dowamynda alternatiw tehnologiýalar has bäsdeşlik edýär. Nasosly gidroelektrik ammary, kuwwaty 1000 - 3000 MWt we dowamlylygy 6 - 12 sagat, belli bir geografiki şertleri (daglar, suw) talap edýän hem bolsa, batareýalardan has az saklaýan komponent üçin 50-100 / kWt sagat sarp edýär. Gysylan howa energiýasyny saklamak we akym batareýalary 8-12 sagat dowamlylygy maksat edinýär. Möwsümleýin saklamak üçin (günlerden aýlara) elektroliz arkaly wodorod öndürmek, häzirki çykdajylar ýokary bolsa-da, ähtimal çözgüt hökmünde ýüze çykýar.
Çäklendirme möhümdir, sebäbi käbir analitikler gaty täzelenip bilýän aralaşmagyň (gözenegiň energiýasynyň 80 - 90%) ýetip biljekdigini, pes dikeldilýän nesilleriň köpri üçin köp - gün ammar talap edýändigini çaklaýarlar. Iň az gün we azalýan ýel bilen bir hepdelik {{4} long uzyn gyş tupany ýylda bir ýa-da iki gezek bolup biler, ýöne bulary meýilleşdirmek ýa-da täzelenip bilýän kuwwatyň köpeldilmegini, ýangyç ätiýaçlygynyň ätiýaçlyk nusgasyny ýa-da uzak möhletli saklamagy talap edýär. Häzirki batareýanyň tygşytlylygy, ýylda 10-50 gezek zarýad bermegi talap edýän programmalar bilen göreşýär, sebäbi beýle çäkli welosiped sürmek arkaly kapital çykdajylary öwezini dolup bolmaýar.
Uzyn - dowamly batareýa himiýalarynda gözleg dowam edýär. Akym batareýalary energiýa saklanyşyny (tankyň ululygyny) kuwwatlylygyndan (stakanyň ululygy) aýyrýar, teoretiki taýdan tanklary ulaltmak arkaly 100+ dowamlylygy üpjün edýär. Demir - howa batareýalary - täjirçilikde galýandyklaryna garamazdan litiý {{7} iondan arzan bahadan 100 - sagat çykarylmagyny wada berýär. Sandylylyk energiýasyny saklamak {{10} sand gum ýa-da eredilen duz ýaly ýyladyş materiallary - esasanam senagat önümleri üçin başga bir uzak möhletli ýol hödürleýär.
Grid integrasiýasy: Tehniki kynçylyklar we çözgütler
Uly batareýa ulgamlaryny elektrik toruna birikdirmek, diňe simlere dakmakdan başga tehniki kynçylyklary döredýär. Grid operatorlary batareýalaryň döredip bilýän, näsazlyklar wagtynda howpsuzlygy üpjün etmeli we bar bolan nesil çeşmeleri bilen utgaşdyryp biljek çalt hereket edýän batareýalary dolandyrmalydyrlar.
Batareýany saklamak adaty gözenek paradigmalaryny tersleşdirýär. Adaty generatorlarda tebigy inersiýa - egirme turbinalardaky kinetiki energiýa, seti durnuklaşdyryp, ýygylyk üýtgemelerine garşy durýar. Batareýalarda nol mahsus inersiýa bar; gözenegiň to- esasly inwertory, dogry dolandyrylmasa ýygylygy durnuksyzlaşdyryp biler. Nesil sagadyny öňünden meýilleşdirmäge öwrenişen gözenek operatorlary sekuntda peýda bolup ýa-da ýitip bilýän çeşmelere uýgunlaşmalydyrlar.
Grid {{0} ing emele getirýän inwertorlar bir çözgüdi görkezýär. Adaty gözenek - aşakdaky inwertorlar bar bolan set bilen sinhronlaşýar, beýleki generatorlardan naprýa andeniýe we ýygylygy kesgitlemegi talap edýär. Grid - emele getirýän inwertorlar, batareýalaryň ada re modeiminde ýa-da gowşak gözenek şertlerinde işlemegine mümkinçilik berýän gözenegiň parametrlerini özbaşdak döredip we saklap biler. Awstraliýada 2022-nji ýylda tassyklanan 2 GW / 4.2 GWt ammar enjamlaşdyrylyşy, kömür zawodlary tarapyndan öň berlen durnuklylyk hyzmatlaryny çalyşmak üçin ýörite {{9} grid talap edýär.
Özara baglanyşyk talaplary ýurisdiksiýa boýunça ep-esli üýtgeýär, ýöne adatça güýç hiliniň spesifikasiýalaryny, ukyplylygynyň üsti bilen - we reaktiw güýç goldawyny öz içine alýar. Kuwwatyň hili, batareýanyň zarýadynyň duýgur enjamlara zeper ýetirip biljek garmonikasyz durnukly naprýa .eniýäni we ýygylygyny saklamagyny üpjün edýär. Nädogry gezelenç {{3} through arkaly gysga - zynjyr hadysalarynda batareýalaryň birikdirilmegini talap edýär, oflayn däl-de, durnuklylygy üpjün edýär. Reaktiw güýç goldawy, esasanam sinhron generatorlaryň pensiýa çykmagy bilen, elektrik liniýalarynda naprýa .eniýäni saklamaga kömek edýär.
Özara baglanyşyk nobaty garaşylmadyk ýerleşdiriş päsgelçiliklerini döredýär. 2024-nji ýylda ortaça taslama arzadan özara baglanyşyk şertnamasyna çenli 50 aý garaşdy, soňra gurluşyk üçin 3+ goşmaça ýyl gerek boldy. Bu 6 - 8 ýyllyk meýilnama, 2025-nji ýylda işe girizilen taslamalar, 2017-2019-njy ýyllar aralygyndaky bazar şertlerini we tehnologiýasyny görkezýär. Bu penjirede üpjünçilik zynjyrynyň kesilmegi, dürli çykdajy çaklamalary bilen tassyklanan bankrotlyk kynçylyklaryny döretdi, garaşylýan girdejini gazanyp bilmez.
Geçirijiniň kuwwatynyň çäklendirilmegi ammaryň netijeli ýerleşdirilip bilinjek ýerini çäklendirýär. Bar bolan geçiriş kuwwaty bary-ýogy 300 MWt bolan sebitde 500 MWt akkumulýator, gymmatyny peseldip, zerur bolanda doly çykaryp bilmeýär. Munuň tersine, çäklendirilen düwünlerde ýerleşýän ammar, gymmat bahaly geçiriş täzelenmelerini talap etmezden dykyzlygy aýyrmak arkaly köne bahany üpjün edip biler.
Çaklamak we meýilleşdirmek kynçylyklary ammaryň aralaşmagy bilen ösýär. Grid operatorlary üpjünçilik we islegi - öňde we hakyky - wagt bazarlarynda deňleşdirýärler, nesil çaklamalaryny 24-36 sagat öňünden talap edýärler. Batareýalar bu deňagramlylygy ýönekeýleşdirip bilýän gözegçilik edip bolýan element goşýar, ýöne diňe operatorlar bar bolan kuwwaty, zaýalanma täsirlerini we zarýad bermek bilen zarýad bermegiň mümkinçilik bahasyny takyk çaklap bilseler.
Howpsuzlyk soragy: Fireangyn töwekgelçiligi we gowşatma
Lityum {{0} ion ion batareýasynyň ýangynlary, ýokary - profil hadysalary tehnologiýanyň durmuşa ukyplylygy barada sorag döredýän ammar ýerleşdirilmegi üçin möhüm alada bolup galýar.
Malylylyk gaçmagy {{0} self öz-özüni - güýçlendirýän himiki reaksiýa, ýylylyk öndürilişiniň ýylylyk ýaýramagyndan ýokary - esasy şowsuzlyk re modeimini görkezýär. Öýjük içerki gysga zynjyrlardan, önümçilik kemçiliklerinden ýa-da daşarky zeperlerden 150-200 derejeden ýokary temperatura ýetýän bolsa, ekzotermiki reaksiýalar çaltlaşýar. Bir şowsuz öýjügiň ýylylygy ýanaşyk öýjüklere köpelip, ýangyjy gazlary çykarýan we iň erbet ýagdaýda partlamalara sebäp bolýan kaskad şowsuzlygyna sebäp bolup biler.
2018 {{2} 23 2023-nji ýyldaky wakalar maglumatlary, her bir operasiýa ulgamynda 1-3 hadysany aňladýan gözenekli gurnamalaryň arasynda takmynan 0.05 - 0,15% şowsuzlyk derejesini görkezýär. Günorta Koreýa 2017-2019-njy ýyllarda bir topar şowsuzlygy başdan geçirdi, 2025-nji ýylyň ýanwar aýynda Moss Landing ýangynda ýüzlerçe megawat kuwwat zeper ýetdi. Bu hadysalar umumy faktorlary paýlaşýar: sowadyş ulgamynyň dizaýnynyň ýeterlik däldigi, batareýa modullarynyň arasynda aralyk ýeterlik däl we ýangyny kesgitlemegiň gijikdirilmegi.
LFP himiýasy NMC bilen deňeşdirilende has ýokary ýylylyk durnuklylygyny hödürleýär. LFP batareýalary NMC üçin 210 dereje bilen 270 dereje ýylylyk gaçýar, has uly howpsuzlyk çägini üpjün edýär. LFP-iň kristal gurluşyndaky kislorod NMC-den has berk baglanyşýar we ýangyna sebäp bolýan kislorodyň döremek howpuny azaldýar. Bu howpsuzlyk artykmaçlygy, 2024-nji ýyla çenli täze peýdaly - göwrümli taslamalarda LFP 85% paýyna eýe bolup, stasionar saklamak üçin LFP-e geçdi.
Batareýa gurnamalarynda ýangyn söndürmek üýtgeşik kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolýar. Suw litiý bilen güýçli reaksiýa berip biler, ýöne häzirki zaman dizaýnlarynda howpsuzlygy howp salmazdan sowatmak üçin suwy gowy duman ýaly ulanýan ýöriteleşdirilen burunlar bar. Kislorody ýerleşdirýän inert gaz ulgamlary kiçi gabyklar üçin gowy işleýär, ýöne uly gurnamalarda göreşýär. Käbir ulgamlar ýörite litiý {{4} ion ion ýangynlary üçin ýörite öndürilen aerozol - esasly basyjylary ulanýarlar, ýöne bu ep-esli çykdajy edýär.
Gurluş kody talaplary çalt ösdi. Kaliforniýanyň 2025-nji ýyldaky täzelenmeleri batareýalaryň arasynda iň az aralygy, gazyň ýygnanmagynyň öňüni almak üçin ýörite howa çalşygyny we modullaryň arasyndaky ýylylyk päsgelçiliklerini kesgitleýär. Täze gurnamalar 30 sekundyň içinde ýangynyň ýüze çykarylmagyny we söndüriş çärelerini görkezmelidir. Bu talaplar gurnama çykdajylaryna 10-15% goşýar, ýöne töwekgelçiligi ep-esli azaldýar.
Insurancetiýaçlandyryş pudagynyň beren jogaby, töwekgelçiligi bahalandyrmak üçin - bazary üpjün edýär. Batareýany saklamak taslamalary üçin baýraklar ilkibaşda taslamanyň bahasynyň 2 - 3% -ine ýetdi {{7} many köp işläp düzüjiler üçin gaty gymmat. Howpsuzlyk ulgamlary kämilleşip, hadysalaryň derejesi durnuklaşdygyça, baýraklar beýleki senagat desgalary bilen deňeşdirilende taslama bahasynyň 0,5-1% -e çenli azaldy. Şeýle-de bolsa, ätiýaçlandyryş kompaniýalary indi jikme-jik in engineeringenerçilik synlaryny, yzygiderli termiki şekillendiriş barlaglaryny we batareýa öndürijileriniň täze girenlerden has köp peýdalanýan päsgelçiliklerinden subut edilen ýazgylary talap edýärler.
Batareýalar ýaşanda näme bolýar
Batareýanyň zaýalanmagy, saklaýyş ulgamlarynyň ykdysady ömrüni kesgitleýär, wagtyň geçmegi bilen kuwwatyň we güýjüň azalmagyna köp mehanizm goşant goşýar.
Senenama garramagy, hatda welosiped sürmezdenem bolýar. Lityý ionlary elektrodyň üstünde emele gelýän gaty - elektrolit interfeýs gatlagyna kem-kemden duzaga düşýärler. Bu yzyna gaýtaryp bolmajak litiý ýitgisi, ýokary hilli ulgamlarda her ýylda takmynan 2 - 3% azalýar, ýagny 100 MWt bahasy bolan batareýa, 10 ýyldan soň bary-ýogy 80 MWt ýetirip bilýän batareýany aňladýar. Temperatureokary temperatura senenama garramagyny ep-esli çaltlaşdyrýar - 40 dereje ýaşda saklanýan batareýa, 25 derejeden takmynan iki esse çalt.
Charge {0} charge zarýaddan sikl garramagy, senenama effektlerini birleşdirýär. Her sikl elektrod materiallarynyň giňelmegi we gysylmagy, üstesine-de elektrolitiň we bölüjiniň himiki zaýalanmagy sebäpli mehaniki stres döredýär. Currentokary tok nyrhlary has köp ýylylyk we stres döredip, garramagy çaltlaşdyrýar. Çuň akym akymlary (100% - 0%), ýokarda agzalan ykdysady söwdany {{9} off döredip, ýalpak sikllerden (80% - 20%) takmynan 3x peselmegine sebäp bolýar.
Potensialyň peselmegi we güýjüň ýitmegi ulgamyň ykdysadyýetine başgaça täsir edýär. Kuwwatlylygyň peselmegi - saklanyp bilinýän umumy energiýany azaldýar, 100 MWt batareýa 80 aýlaw çuňlugynda 4000 aýlawdan soň 80 MWt çenli öçüp biler. Kuwwatyň ýitmegi içerki garşylygy ýokarlandyrýar, zarýad we zarýad derejesini çäklendirýär. Ilkibaşda 100 MWt ukyply ulgam, garşylygyň ýokarlanmagy bilen çalt seslenmegi talap edýän hyzmatlardan gelýän girdejini azaldyp, 85 MWt aşaklap biler.
Kepillik gurluşlary zaýalanmak töwekgelçiligini döredijiler bilen batareýa öndürijileriniň arasynda geçirmäge synanyşýarlar. Adaty kepillikler, haýsy birinji ýerde bolsa, 10 ýyldan ýa-da 4000-7,000 aýlawdan soň 70-80% kuwwat saklanmagyny kepillendirýär. Eger batareýa has çalt peselse, öndüriji eýesine öwezini dolýar. Eger haýal peselýän bolsa, eýesi peýdaly ömrüňden peýdalanýar. Kepillik çykdajylary, öndürijileriň önümlerine bolan ynamyny görkezýän batareýanyň bahasynyň 10-20% -ini düzýär.
Ag {{}} ulaldylan kuwwaty çalyşmak üçin täze batareýa kuwwatyny goşmak system {1} system bar bolan infrastruktura ýerinde bolany üçin ulgamyň ömrüni her kWt sagatda takmynan 30-50% uzaldýar. Taslama başda 100 MWt gurup biler, kuwwatyny dikeltmek üçin 8 ýyldan soň 20 MWt goşup, 16 ýyldan soň ýene 20 MWt goşup, 20 ýyllyk iş möhletini gazanyp biler. Munuň ykdysady manysy barmy, täze akkumulýatorlaryň çykdajy traýektoriýasyna, bar bolan aktiwleriň peselmegine baglydyr.
Pensiýa çykan ammar batareýalary üçin ikinji - durmuş programmalary esasan teoretiki bolup galýar. Stasionar ulanmagy talap edýän has az {{7} potential potensialy bolan 70 - 80% kuwwatly pensiýa çykýan EV batareýalaryndan tapawutlylykda, gözenegiň batareýalary çäkli galyndy bahasyny galdyryp, 60 - 70% -e çenli işleýär. Ulanylan öýjükleri aýyrmak, barlamak, sortlamak, gaýtadan gaplamak we kepillendirmek üçin çykdajylar köplenç bahalaryň arzanlamagy bilen täze öýjükleriň bahasyndan ýokary bolýar. Lityumy, kobalty we nikeli dikeltmek üçin gaýtadan işlemek, ömrüň iň ykdysady taýdan özüne çekiji ýoly hökmünde ýüze çykýar.
Freygy-ýygydan soralýan soraglar
Batareýany saklamak ulgamyna zarýad bermek näçe wagt alýar?
Zarýad bermegiň wagty, batareýanyň energiýa kuwwatyna görä güýç derejesine baglydyr. 240 MWt kuwwatlylygy (4 sagatlyk ulgam) 60 MWt batareýa iň ýokary güýç bilen 4 sagatda doly zarýad alýar, ýöne operatorlar iň ýokary tizlikde seýrek zarýad alýarlar. Adaty operasiýa, elektrik energiýasynyň arzan bahasy ýa-da artykmaç täzelenip bilýän döwürde 6-8 sagadyň dowamynda zarýad alýar, bu batareýanyň stresini peseldýär we netijeliligini ýokarlandyrýar. Iň ýokary güýçde çalt zarýad bermek has köp ýylylyk döredýär we zaýalanmagy çaltlaşdyrýar, şonuň üçin ykdysady signallar amatly zarýad nyrhlaryny çalt zarýad bermegi goldaýan bolsa, has haýal zarýad nyrhlaryny ulanýar.
Batareýany saklamak sowuk howa şertlerinde işläp bilermi?
Lityum {{0} ion ion batareýalary 0 derejeden pes öndürijiligi başdan geçirýär we - 10 dereje zarýad berilse hemişelik zeper çekip biler. Sowuk - howa desgalary, gyş aýlarynda umumy energiýa sarp edişiniň 5-10% sarp edip, iş temperaturasyny saklamak üçin berk ýyladyş ulgamlaryny talap edýär. ABŞ-nyň demirgazygyndaky we Kanadadaky käbir gurnamalar, zarýad bermezden ozal elektrik energiýasy ýa-da galyndy ýylylygy ulanyp, batareýalary gyzdyrýar, amaly çylşyrymlylygy we çykdajylary goşýar. Akym batareýalary we käbir beýleki himiýa kärhanalary litiý-iondan has gowy sowuga çydam edýär we başlangyç çykdajylaryň has ýokarydygyna garamazdan aşa howa üçin özüne çekiji bolýar.
Tor peselende batareýany saklamak bilen näme bolýar?
Köp peýdaly - göwrümli batareýa ulgamlary, set {1} seti bejerýän işçileri goramak üçin gözenegiň kesilmegi wagtynda awtomatiki usulda kesilýär. Maksat - dizaýn edilen mikrogridler ýa-da ada - re modeimli ulgamlar kesilen wagtynda belli bir desgalarda güýji saklap bilýär, ýöne munuň üçin goşmaça set {{5} ing emele getirmek ukybyny we bilgeşleýin ada gözegçiliklerini talap edýär. Batteryaşaýyş batareýa ulgamlary köplenç öçürmekden goramagy, ätiýaçlyk güýji re modeimine bökdençsiz geçmegi öz içine alýar, ýöne bu funksiýa adatça çydamlylyk däl-de, ykdysady optimizasiýa gönükdirilen ut- masştab ulgamlaryna goşulmaýar.
Tor saklanman näçe täzelenip bilýän energiýa alyp biler?
Derňew sebitler boýunça üýtgeýär, ýöne gözlegler gözenegiň üýtgewsizligi dolandyrmak üçin bar bolan çeýe nesil we geçiriş ulanyp, 30-40% täzelenip bilýän energiýany (ýyllyk nesil boýunça) ep-esli saklamazdan birleşdirip biljekdigini görkezýär. 50% -den gowrak täzelenip bilýän aralaşmak, saklamak ýa-da beýleki çeýeligi çözmek çäklendirilmezlik we ygtybarlylygy saklamak üçin has zerur bolýar. Hindistanyň seljermesi, toruň goşmaça ammar bolmazdan 22% täzelenip bilýän aralaşmagy (160 GW) ýerleşdirip biljekdigini görkezdi, Kaliforniýanyň agressiw täzelenip bilýän enjamy 60% täzelenýän energiýadan ýokary mukdarda goşmaçalary talap etdi. Specificörite çäk täzelenip bilýän çeşmeleriň garyndysyna, isleg nusgalaryna, bar bolan çeýe nesil we geçiriş kuwwatyna baglydyr.
Öňe barýan ýol
Batareýany saklamagyň ösüşi, gözenegiň zerurlyklaryna, tehnologiýa çykdajylaryna we syýasat goldawyna esaslanýan öňünden aýdylýan nagyşlara eýerýär. Kaliforniýa we Tehas ABŞ-da düýpgöter dürli sürüjiler bilen - Kaliforniýa, agressiw täzelenip bolýan maksatlar we gazylyp alynýan ýangyç pensiýalary, Tehas bäsdeş lomaý bazarlar we täzelenip boljak integrasiýa zerurlyklary bilen ABŞ-nyň ýerleşdirilmegine ýolbaşçylyk edýär.
2030-njy ýyla çenli çaklamalar, global batareýany saklamagyň kuwwatynyň 1 TW / 3 TWt-a ýetjekdigini görkezýär, bu bolsa häzirki derejeden ýedi {{3} esse ösüşi görkezýär. Saklanylmagyny öz içine alýan täzelenip bilýän taslamalary talap edýän goldaw syýasaty arkaly meýilnamalaşdyrylan goşmaçalaryň takmynan 45% -ini Hytaý tutýar. Amerikanyň Birleşen Ştatlary, häzirki taslama turbalary esasynda 2030-njy ýyla çenli 98 GWt garaşýar. 2030-njy ýyla çenli Europeewropanyň 200 GWt maksady häzirki ýerleşdiriş nyrhlaryndan ep-esli tizlenmegi talap edýär.
Tehnologiýany diwersifikasiýa etmek, dürli dowamlylyk zerurlyklary ýüze çykan ýaly. Gündelik arbitra and we iň ýokary zerurlyklary çözýän 2 - 4 sagatlyk litiý {{4} ion ulgamlary, täzelenip bilýän atyş üçin akym batareýalaryny ýa-da gysylan howany ulanyp, wodorod ýa-da nasosly gidro ulanyp, uzak möhletli möwsümleýin ammar ulanyp, 6-12 sagatlyk ulgam bilen bilelikde ýaşar. Sorag haýsy tehnologiýanyň ýeňýändigi däl-de, eýsem dürli tehnologiýalaryň degişli çykdajylarda dürli set funksiýalaryna nädip hyzmat edýändigi.
Önümçilik kuwwaty ýakyn - möhletdäki päsgelçilikleri görkezýär. Applicationshli goşundylar (ulaglar, elektronika we stasionar ammar) üçin global litiý {{2} ion ion önümçiligi takmynan 2000 GWt sagatda ýetdi. Stasionar ammar bu kuwwatyň takmynan 200 GWt sarp etdi, galanlary EV-ler. 2030-njy ýyla çenli 1 TW / 3 TWh ammara ýetmek, häzirki ýaýbaňlandyryş meýilnamalaryny göz öňünde tutup, ýöne dowamly maýa goýumlaryna baglylykda stasionar programmalara bagyşlanan üç esse önümçiligi talap edýär.
Iň möhüm näbellilikler bazaryň dizaýny we öwezini dolmak mehanizmleri bilen baglanyşykly. Saklamagyň aralaşmagy bilen, häzirki bazar gurluşlary, gözenek hyzmatlarynyň batareýalarynyň ýeterlik öwezini dolup biler. Quygylygy kadalaşdyrmak bazarlarynda batareýalaryň şol bir hyzmatlar üçin bäsleşýändigi sebäpli eýýäm bahalaryň pese gaçýandygyny gördi. Çeýeligi, dyknyşygy azaltmagy we çydamlylygy bahalandyrýan täze bazarlar ösüşe mätäç. Açyk, durnukly girdeji akymlary bolmazdan, uly ammar enjamlaryny maliýeleşdirmek tehnologiýa çykdajylaryna garamazdan kyn bolýar.
Maglumat çeşmeleri
ABŞ-nyň Energetika Maglumat Dolandyryşy - Batareýany saklamagyň statistikasy we çaklamalary
Milli täzelenip bilýän energiýa barlaghanasy {{0} orage Saklamagyň geljegi okuw we tehniki maglumatlar
BloombergNEF {{0} energy Global energiýa saklaýyş bazary derňewi
Amerikan arassa güýç birleşigi - Batareýanyň bahasy tendensiýalary we ýerleşdiriş maglumatlary
Wood Mackenzie - Batareýa bazarynyň ösüş derňewi
Kaliforniýa garaşsyz ulgam operatory {{0} id Grid öndürijilik maglumatlary